Wanneer begin je met seksuele voorlichting?

Je kinderen leren alles van jou en andere opvoeders in de eerste jaren. Later komen daar vriendjes en vriendinnetjes bij en leerkrachten. Je leert hem lopen, praten, eten met bestek en hoe hij veilig de straat over kan steken. Maar wanneer begin je met seksuele voorlichting? Voor veel ouders voelt dit als een lastig onderwerp. Toch is het belangrijk om hier vroeg mee te beginnen, veel eerder dan de meeste ouders denken.

De richtlijn is helder. Kinderen zouden voor hun achtste jaar al een blauwdruk moeten hebben ontwikkeld over wat seksualiteit voor hen betekent. Dat klinkt misschien vroeg, maar seksuele voorlichting gaat over veel meer dan alleen vertellen over de bloemetjes en de bijtjes. Het gaat om een positief zelfbeeld ontwikkelen, leren over grenzen, respect en weerbaar worden tegen ongewenst gedrag.

Waarom vroeg beginnen belangrijk is

Uit onderzoek blijkt dat kinderen die vroeg seksuele voorlichting krijgen gemiddeld later beginnen met seks. Ze gebruiken bovendien vaker voorbehoedsmiddelen en hebben minder te maken met dwang. Dit komt omdat ze alle informatie en vaardigheden hebben meegekregen om bewuste keuzes te maken.

Kinderen zijn vaak verder dan ouders denken. Ze stellen vragen, zien beelden op tv of tablets en pikken dingen op van klasgenootjes. Als ouders dit onderwerp uit de weg gaan, krijgen kinderen de boodschap dat seksualiteit niet bespreekbaar is. Dat kan later juist problemen veroorzaken.

Het mooie is dat seksuele voorlichting niet hoeft te bestaan uit één groot, zwaar gesprek. Het gebeurt in kleine stapjes gedurende de jaren. Bij elke ontwikkelingsfase past andere informatie. Wat je vertelt aan een peuter is heel anders dan wat je bespreekt met een puber.

Van baby tot kleuter

Seksuele opvoeding begint eigenlijk al vanaf de geboorte, vaak onbewust. Als je je baby knuffelt en verzorgt, leer je het dat lichamelijk contact fijn en veilig is. Dit legt de basis voor een gezond lichaamsbeeld en een veilige gehechtheidsrelatie.

Vanaf een jaar of twee ontdekken kinderen hun lichaam. Ze merken dat aanraken van hun geslachtsdelen een prettig gevoel geeft. Dit is volkomen normaal gedrag. Als ouder kun je leren dat dit iets is wat je doet op je eigen kamer, niet waar anderen bij zijn. Zo leer je je kind sociale regels zonder het gevoel af te keuren.

Benoem alle lichaamsdelen bij hun juiste naam. Noem een penis een penis en een vagina een vagina. Zo maak je duidelijk dat dit normale lichaamsdelen zijn waar je gewoon over kunt praten. Bovendien kunnen kinderen die de juiste woorden kennen beter aangeven wanneer ze iets vervelends hebben meegemaakt.

Jonge kinderen kunnen ook al leren over consent en grenzen. Dwing je kind niet om oma te zoenen als hij dat niet wil. Leer hem dat zijn lichaam van hem is en dat niemand er zomaar aan mag komen zonder toestemming.

Je kan zelfs het dwingen tot eten beschouwen als grensoverschrijdend. Laat je kind zo vroeg mogelijk zelf bepalen wat hij of zij in zijn of haar mond stopt. Het voordeel hiervan is dat je ook alle drama aan de eettafel kan voorkomen, die gezinnen met jonge kinderen vaak ervaren.

Schoolgaande kinderen

Vanaf een jaar of zes worden kinderen zich bewuster van sociale regels. Ze willen weten hoe dingen in elkaar zitten en stellen vragen. Dit is het perfecte moment om antwoorden te geven. Hoe komt een baby in de buik? Wat is het verschil tussen jongens en meisjes? Waarom hebben sommige kinderen twee mama’s?

Geef eenvoudige, eerlijke antwoorden. Kinderen onthouden alleen wat bij hun leeftijd past en vergeten de rest weer. Je hoeft niet alles in detail te vertellen. Als je kind tevreden is met een kort antwoord, is dat voldoende. Vraag of de vraag beantwoord is en of hij nog meer wil weten.

Vanaf zeven of acht jaar leren kinderen op school dat geslachtsdelen ook een seksuele functie hebben. Thuis kun je uitleggen dat seks nodig is om een baby te krijgen en globaal hoe dat werkt. Gebruik een boekje of filmpje als hulpmiddel. Er zijn veel goede materialen beschikbaar die leeftijdsadequaat uitleggen hoe voortplanting werkt.

Bespreek ook verliefdheid. Vertel dat jongens op jongens verliefd kunnen worden en meisjes op meisjes. Leer je kind dat er verschillende soorten liefde en gezinnen zijn en dat dit allemaal prima is.

Leer een jong kind dat seks is voor twee mensen die van elkaar houden. En dat je dat niet zomaar met iedereen kan doen. Dan nog kunnen er later ‘wilde’ jaren komen, maar dat is dan een bewuste keuze.

De tienjarige grens

Tegen de tijd dat je kind tien is, zouden de basiskennis en waarden duidelijk moeten zijn. Zowel technische kennis als kennis over emoties, respect en grenzen. Als je als ouder hiervoor nooit open over deze onderwerpen hebt gesproken, wordt het nu moeilijk om er opeens wel over te beginnen. Kinderen ervaren dat dan als gênant.

Daarom is het belangrijk om al vroeg de lijnen open te houden. Als je kind merkt dat het met vragen bij jou terecht kan, zal hij dat ook blijven doen naarmate hij ouder wordt.

Vanaf tien jaar kun je kinderen voorbereiden op de puberteit. Bespreek de lichamelijke veranderingen die komen. Menstruatie, zaadlozing, lichaamshaar, stemverandering, borsten. Ook de emotionele kant verdient aandacht. Hormonen zorgen voor wisselende gevoelens en stemmingen.

Geef zowel jongens als meisjes dezelfde informatie. Het is goed dat ze van beide geslachten weten welke veranderingen ze doormaken. Dit bevordert begrip en respect.

Pubers en tieners

In de puberteit neemt de interesse in seks toe. Kinderen worden zich bewust van hun seksuele oriëntatie en krijgen seksuele gevoelens. Ze gaan relaties aan en experimenteren met hun identiteit. Dit is ook de leeftijd waarop internet en sociale media een grote rol gaan spelen.

Bespreek onderwerpen als porno, sexting, online gedrag en privacy. Leg uit dat porno geen realistische weergave van seks is. Praat over consent, wat wel en niet oké is in relaties en hoe je grenzen aangeeft. Ook onderwerpen als anticonceptie en SOA preventie komen nu aan bod.

Tieners hebben vaak het idee dat ze alles al weten. Toch hebben ze nog steeds voorlichting en begeleiding nodig. De meeste pubers praten thuis over verliefdheid, relaties en anticonceptie. Als ze merken dat dit niet kan, gaan ze elders informatie zoeken. Dat is niet altijd even betrouwbaar.

Wijs je puber op goede informatiebronnen zoals websites van Rutgers of de Kindertelefoon. Hier vinden ze betrouwbare informatie zonder tussenkomst van ouders, als ze dat prettiger vinden.

Praktische tips voor het gesprek

Het hoeft niet altijd een formeel gesprek te zijn. Juist tussendoor werkt vaak het best. Tijdens een autorit, bij de afwas, tijdens het tv kijken. Een opmerking over iets in een serie kan een aanleiding zijn om een onderwerp te bespreken.

Vraag naar de mening van je kind. Wat vindt hij ervan? Dit geeft inzicht in zijn belevingswereld en laat zien dat je zijn mening waardeert. Het opent het gesprek zonder dat het zwaar of ongemakkelijk wordt.

Geef toe als je iets lastig vindt. Zeg gerust dat dit niet je favoriete onderwerp is of dat je er niet aan gewend bent om erover te praten. Deze eerlijkheid kan juist een opening geven voor een goed gesprek.

Weet je het antwoord op een vraag niet? Zeg dat dan. Je kunt samen opzoeken hoe iets zit. Zo leer je je kind ook kritisch om te gaan met informatie en verschillende bronnen te raadplegen.

De rol van school

Basisscholen zijn verplicht om seksuele voorlichting te geven. Hoe ze daar invulling aan geven verschilt per school. Veel scholen gebruiken programma’s zoals de Week van de Lentekriebels. Hierbij worden ouders van tevoren geïnformeerd over wat er behandeld wordt.

In de kleuterklas gaat het vooral over verschillen tussen jongens en meisjes en wat wel en niet acceptabel gedrag is. Oudere kinderen krijgen les over puberteit, voortplanting en weerbaar gedrag.

Ook de middelbare school is verplicht om seksuele voorlichting te geven. De lessen gaan dan over respect voor verschillende normen en waarden, seksuele diversiteit en veilig seksueel gedrag.

School en ouders vullen elkaar aan. Samen zorgen jullie ervoor dat kinderen betrouwbare informatie krijgen en leren hoe ze gezonde, respectvolle relaties kunnen aangaan.

Bescherming op de lange termijn

Goede seksuele voorlichting beschermt kinderen. Het maakt ze weerbaarder tegen grensoverschrijdend gedrag. Kinderen die weten wat normaal is en wat niet, kunnen eerder aangeven wanneer iets niet klopt. Ze kennen de woorden om te vertellen wat er gebeurt.

Ook later, als ze zelf seksueel actief worden, hebben ze voordeel van goede voorlichting. Ze weten hoe ze zichzelf kunnen beschermen tegen ongewenste zwangerschap en SOA’s. Een SOA test doen na onveilige seks is bijvoorbeeld belangrijk. Kinderen die hierover zijn voorgelicht weten dit en durven dit ook te doen.

Het geeft kinderen regie over hun eigen lichaam en gezondheid. Ze leren bewuste keuzes maken op basis van betrouwbare informatie. Dat is uiteindelijk waar het om draait.

---

LEES OOK: column over seks, liefde en overwinning

EN Opvoeden: geef je kind zelfvertrouwen

---

Begin vandaag

Vind je het moeilijk om te beginnen? Je bent niet de enige. Veel ouders worstelen ermee. Maar het wordt makkelijker als je het gewoon doet. Begin klein. Beantwoord vragen die je kind stelt. Leg een boekje klaar. Praat tijdens alledaagse momenten over dingen die voorbijkomen.

Onthoud dat je kind de informatie opneemt die past bij zijn ontwikkelingsfase. Je kunt weinig fout doen door te veel te vertellen. Wel door te weinig te zeggen of het onderwerp te vermijden.

Seksuele voorlichting is een geschenk dat je je kind geeft. Het helpt hem om een gelukkige, weerbare volwassene te worden die prettige, veilige en respectvolle relaties aangaat. En dat is toch wat elke ouder voor zijn kind wil?

Foto door RDNE Stock project via Pexels.com.